گون با نام علمی Asbragalus gummifer از خانواده ی Leguminosae (خانواده ینخود) است. گیاهی است چند ساله، بوته مانند و دارای ساقه ی چوبی با برگهایی مرکب از برگچه های متعدد که این برگ ها اکثرا فرد می باشند. گونههای مختلف گون که کتیرا از آن ها تولید می شود دارای گل هایی به رنگ هایصورتی، قرمز، آبی، بنفش، زرد و یا سفید هستند. گل ها به صورت مجتمع، خوشهیا سنبله مانند بوده و گاهی در محور ساقه قرار دارند.

درصورتی که پایین ساقه و یا در یقه ی ساقه خراش(طبیعی و یا مصنوعی) ایجادشود ماده ی صمغ مانندی ترشح می شود که در اثر هوا خشک شده و به صورت هایمختلف: قطره ای، مفتولی، پهن و خرمنی با رنگ های زرد تا قهوه ای و یا بیرنگ در می آید که به نام " کتیرا " مشهور است.

در نقاط مختلف ایران گونه های زیادی از گون وجود دارد که از بعضی آن ها کتیرا به دست می آید.

مهمترین گونه های مولد کتیرا شامل: Asbragalus adscendens است که در نواحیکوهستانی جنوب غربی ایران، خوزستان و لرستان می روید؛ هم چنین گونه ی brachycalyx Asbragalus  را می توان نام برد که در نواحی کردستان وجوددارد؛ گونه های brachycalyx Asbragalus ، asbragalus microcephalus ، Asbragalus kurdicus، Asbragalus virus  و Asbragalus gymnocladus از دیگرگونه های گون مولد کتیرا در ایران هستند.

کتیرا به اشکال مفتولی، قطره ای، خرمنی، مسطح و بی شکل به رنگی های زرد، قهوه ای و یا بی رنگ (تا حدی شفاف) وجود دارد. کتیرا در آب، نامحلول بوده ولی متورم می شود و به صورت ژله ی سفتی در می آید. 

تاریخچه کتیرااز زمان دیوکسورید و تئوفراست مورد شناسایی و مصرف بوده است. در قرون وسطیاز کشور ایتالیا صادر می شده است. ریشه ی گون یکی از قدیمی ترین گیاهاندارویی و رسمی چین است که در فارماکوپه چین ذکر شده است.

ریشه به عنوان مقوی و درمان افراد دارای قند و نفریت مصرف می شود. از کتیرا در فرآورده های سرماخوردگی به عنوان نرم کننده و ضدسرفهاستفاده می شود

درطب چینی ریشه ی گون یکی از اجزای اصلی در درمان برای بازگرداندن قدرتایمنی بدن می باشد. درباره گون مقالات زیادی به زبان چینی وجود دارد.

 منبع جغرافیایی

مهمترین تامین کنندگان کتیرا در جهان در درجه ی اول ایران و سپس ترکیه وسوریه است. بهترین نمونه ی کتیرا مربوط به ایران است که از قدیم به نام Persian bragacanth معروف بوده است. گرچه جمع آوری آن بعد از ریختن برگ هامی باشد و در نواحی مختلف متفاوت است ولی نمونه تیپیک آن(اصلی) در استانفارس صورت می گیرد.

 ترکیبات مهم

حاوی 20 تا 30 درصد از ماده ی قابل حل در آب به نام تراگاکانتین(Tragacanthin) وحدود 60 تا 70 درصد ماده ای غیر محلول در آب به نام باسورین(Bassorin) است.

تراگاکانتین وقتی در آب حل می شود، کلوئید غلیظی ایجاد می کند. بیشترین غلظت را در 24 ساعت بعد از حل کردن در دمای معمولی و یا 8 ساعت دردمای بالاتر ایجاد می کند. این میزان غلظت نیز به مقدار به کار برده شده یکتیرا و یا نوع آن ارتباط دارد. محلول به دست آمده در پ هاش های مختلف ودماهای متفاوت بسیار با ثبات است. باسورین که جسمی نامحلول است باعث سفتی ژل ایجاد شده توسط تراگاکانتین می شود.

اثرات مهم

* از کتیرا در فرآورده های سرماخوردگی به عنوان نرم کننده و ضدسرفه استفاده می شود.

* استفاده ی دیگر آن در کنترل اسهال است؛ چون می تواند مقدار زیادی آب را جذب کند و از خروج آن از بدن جلوگیری کند. * هم چنین برای افزایش وزن مدفوع و کنترل حداقل زمان توقف مواد در سیستم روده ای – معده ای مورد استفاده قرار می گیرد.

* گزارش هایی مبنی بر جلوگیری از رشد سلول های سرطانی در داخل و خارج از بدن توسط کتیرا، به چاپ رسیده است. * استفاده ی دیگر از آن به علت خاصیت چسبندگی کتیرا در محصولات چسب دندان می باشد.* کتیرا به عنوان یک ماده ی مطمئن، در آمریکا در محصولات غذایی مصرف می شود. هم چنین به عنوان پر کننده قرص ها، امولسیون ها و سوسپانسیون ها در سطحصنعتی دارای استفاده ی فراوانی است. تاکنون گزارشی از عوارض جانبی کتیرا به چاپ نرسیده است.

 نکات قابل توجه

1- هر چه کتیرا شفاف و بی رنگ تر باشد، دارای کیفیت بهتر و قیمتی گران تر است.

2- از انواع کیفیت های مختلف کتیرا که به اشکال و رنگ های مختلف وجود دارندنوع ورقه ای بی رنگ یا سفید، بهترین، مرغوب ترین و گران ترین محصولات کتیرااست.

با توجه به این که ژل تهیه شده از کتیرا و آب ممکن است پس ازمدتی خراب شود، بهتر است اولا آن را دور از گرما نگه داشت و ثانیاً تازهتهیه نمود.

3- هر چه مقدار آب بیش تری به کتیرا اضافه شود، محلول به دست آمده دارای غلظت کم تری خواهد شد.

4- بعضی از افراد محلول حاصل از کتیرا و آب(امولسیون به دست آمده) را برایحالت دادن موها و تقویت آن به کار می برند. اثر تقویت کنندگی موها توسطکتیرا از نظر علمی به اثبات نرسیده است؛ ولی حالت دهنده ی خوبی می باشد.5- کتیرا نوعی ماده ی صمغی است که در تجارت، به نام های Tragacanth یا Gum bragacanth مشهور است.

گونگياهي است چندساله كه ارتفاع ان تا 75 سانتيمتر ميرسد.از خانواده Leguminoseae كه توليد مثل ان از طريق بذر صورت ميگيرد. ساقه هاي رشديافته ان به رنگ بنفش تيره است برگهاي ان مركب از برگچه هايي است كه،بهصورت متقابل به تعداد11تا30جفت در محورهر برگ قرار گرفته اند.گلهاي انمعمولا به رنگ ارغواني،گاهي ابي يا سفيد بوده،نزديك به انتهاي شاخه هايگل دهنده قرار دارند.

اينگياه در برابر خشكي مقاوم ودر خاكهاي شور به خوبي رشد ميكند و دارايبوي تند سلنيوم است. بسياري از گونها سمي هستند و باعث مسموميت گاوها،گوسفندان و اسبها ميشوند.در طول فصل رويش گون،ماده سمي گلوكوزيد توليدميشود كه باعث ايجاد اختلالات تنفسي و فلج حيوانات ميشود.از گونه هايديگر اين جنس ميتوانA.alpinus ,A.cicer ,A.pendulilorus ,A.arenarius، A.norvegicusرا نام برد.
گون از علفهاي هرز مناطق كويري، زمينهاي باير، مزارع چغندر قند،نيشكر،سبزي و صيفي است.

ريشه گياه «گون» در درمان عوارض جانبي شيمي‌درماني مؤثر است.گياه گون از خانواده‌ (fabaceae) و ريشه آن خواص فعال كننده عميقايمني، مدرترينك، هيپوتانسير و ضداسترس دارد.
ريشه گون به عنوان كمك هضم مطرح بوده و شامل پلي سي كاريدها،فلاونوئيدها، گليكوزيدهاي تري ترپن است كه بوسيله اين تركيبات فعاليتسيستم ايمني و عملكرد t_cellها را افزايش مي‌دهد.
در طب سنتي چين اين گياه به عنوان تونيك عميقي ايمني تلقي مي‌شود كهمغز استخوان انسان را تقويت مي‌كند، ذخاير مغز استخوان افزايش و بدنانسان را از پاتوژنها و عوامل بيماريزا محافظت مي‌كند.
تحقيقات جديد نشان مي‌دهد كه گون تقريبا تمام فازهاي مربوط به فعاليتسيستم ايمني را تحريك مي‌كند و تعداد سلولهاي stemcell را در مغزاستخوان و بافت لفناوي افزايش مي‌دهد و توسعه و رشد آنها را در جهتتبديل به سلولهاي فعال ايمني تحريك مي‌كنند تا در داخل بدن پخش شوند.
پژوهشها نشان مي‌دهد كه گون مي‌تواند سلولهاي ايمني را از حالت استراحتبه اوج فعاليت سوق دهد.
مطالعات ديگر در چين نشان مي‌هد: تمايل و استعداد گون در جهت رسپانسسيستم ايمني است بدون اينكه اثرات مهاركننده‌اي داشته باشد.
استفاده طولاني از اين گياه (به مدت 35 روز) فعاليت سلولهاي طهال راتشديد كرده و به اوج مي‌رساند؛ همچنين درمان با اين گياه اثرات جانبيمنفي ناشي از استروئيد درماني را بر روي سيستم ايمني كاهش مي‌دهد.
ريشه گون علاوه بر توانايي مهار رشد تومور بصورت كمكي در درمان عوارضجانبي شيمي درماني بكار مي‌رود و مخصوصا هنگامي كه بصورت تركيب باعصاره‌ privet ligustrumlucidum مصرف شود كارايي آن در مهار تومورهاافزايش مي‌يابد.

کتیرا محصول اصلی گیاه گون است. کتیرا عبارتاست از ترشحات صمغی خشک شده حاصل از گیاه آستراگالوس گومی فرا که آن راتحت عنوان گوم تراگاکانت یا گون می شناسند. گیاه مولد کتیرا نبات کوچکیاست به ارتفاع یک متر بومی آسیای صغیر، ایران ، سوریه و یونان. در اثرخراش دادن ساقه گیاه جدار سلولهای اشعه مرکزی و سلولهای پارانشیمی باجذب آب به تدریج بدل به صمغ می شود،فشار تولید شده سبب رانده شدن صمغبه طرف شکاف می گردد. صمغ در مجاورت هوا در اثر تبخیر آب به تدریج سختمی گردد. شکل محصول خشک شده بستگی به نوع شکافی که بر روی ساقه ایجادشده است دارد.

کتیرای نوع خوب از شکاف دادن ساقه های اصلی و شاخه های قدیمی حاصل میشود. کتیرا به صورت ورقه ای، روبانی، تکه ای و مفتولی بوده و هر چهزمان خشک شدن صمغ ترشح شده کوتاهتر باشد به همان نسبت کتیرای حاصلسفیدتر و شفاف تر خواهد بود و کتیراهای درجه 2و3 دارای رنگ کدر میباشند. کتیرای صادرشده از بنادر خلیج فارس به نام کتیرای ایرانی موسومبوده و در نوع خود از بهترین ها است. کتیرا دارای 15-10% آب،4-3%موادمعدنی و 3% نشاسته است. کتیرا دارای باسورین (که کمپلکسی از اسیدهایپلومتوکسی است) می باشد.باسورین که 70-60%کتیرا را تشکیل می دهدشاملگالاکتورونیک اسید متصل به قندهای گالاکتوز و گزیلوز می باشد. باسورینجسمی است که در آب، بخصوص درآب سرد غیر محلول ولی به خوبی در آن متورممی شود.

کتیرا همچنین دارای تراگاکانتینکه جسمی محلول و از سه ملکول اسیدگلوکورونیک و یک ملکول آرابینوزتشکیل می شود است که بر اثر هیدرولیز به l-آرابینوز، l- فوکوزD-گزیلوز، D-گالاکتوز و D- گالاکتورونیک اسیدتبدیل می شود. کتیرا با جذب رطوبت به صورت لعاب چسبنده ای در می آید کهذرات نشاسته در داخل آن محسوس است. ُصمغ کتیرا در ضمن حاوی مقادیر کمیسلولز و پروتئین می باشد و وزن ملکولی آن در حدود 840 هزار است.

کتیرا در صنایع داروسازی به عنوان یک عامل امولسیون کننده، سوسپانسیونکننده و عامل افزاینده و ویسکوزیته و تهیه مسیلاژ مصرف دارد. در ساختکرم ها، ژل ها و امولسیون ها با غلظت مختلف بسته به کاربرد فرمولاسیونو نوع صمغ مصرف می شود.

در فرآورده های آرایشی و بهداشتی نیز به عنوان قوام دهنده، سوسپانسیونکننده و عامل تشکیل فیلم مصرف دارد. کتیرا در تهیه مواد آرایشی ( محلولهای نرم کننده دست ) مصرف دارد. اگر لعابهای مناسب مخلوط به مو مالیده شود از دو تا شدن مو جلوگیری میکند.در ساخت فیکساتیوهای مو چه به صورت محلولهای آبی ساده، چه به صورتکرم های امولسیفیه مصرف دارد. در لو سیونهای آراینده موی سر جهت خانمها به کار رفته، در ساخت فرآورده های میک آپ به عنوان عامل سوسپانسیونکننده مصرف دارد و همچنین در خمیردندان ها، کرم های دست و مسیلاژهابکار می رود. صمغ کتیرا یک عامل تحریک کننده نبوده و نباید عامل حساسیت زا تلقی شود. از نظر درماتولوژی بی ضرر بوده و یک نرم کننده است.

--------------------------------------------

--------------------------------------------

--------------------------------------------