نامها و تیره گیاه

نام فارسی: شقاقل، خرس گیاه، زردک صحرایی

نام فرانسوی: PainaisCujtive, Panai

نام انگلیسی: Parsnip

نام عربی: جزر اقلیطی و جزربری

نامهای دیگر: زردک صحرایی, هویج وحشی, زردک ریگی, زردک ریش بزی

 معرفی تیره

شقاقل گیاهی است از تیره بزرگی به نام چتریان umbelliferae که به تیره جعفری نیز معروف هستند. این تیره شامل 150 جنس و در حدود 3000 گونه گیاه است که عموماً در مناطق معتدله دو نیمکره مخصوصاً نیمکره شمالی می رویند. و جود گل آذین چتری و برگهای غالباً مرکب از بریدگیهای باریک و نازک آنها را از سایر گیاهان به خوبی متمایز می سازد. به علت وجود گل آذین چتری است که به تیره چتریان معروف هستند.

در بین گیاهان این تیره گونه های فراوان دارویی وجود دارد که اغلب آنها مورد شناسایی مردم بوده و در طبابت مورد استفاده قرار می گیرند. از جمله این گیاهان شقاقل است .

  خصوصیات گیاهشناسی

اختصاصات ظاهری گونه

 شقاقل گیاهی است دو ساله که شکل ظاهری آن شبیه گیاه هویج است و به همین دلیل به نام هویج وحشی نیز معروف است. از لحاظ گیاه شناسی به آن شش شاخ گویند و گونه ای از گیاهان خاردار است و نام دیگر آن زردک صحرایی می باشد که در فارسی به عنوان زردک ریگی و زردک ریش بزی نیز معروف است. ریشه شقاقل پر گره بوده و زمانی که آن را از خاک در می آورند جدار آن چسبنده و پر رنگ است و انتخاب عنوان زردک ریگی نیز به همین دلیل است. مقر ریشه شقاقل یکنواخت بوده و سفید رنگ است به ضخامت یک انگشت و دراز می باشد و طعمی شیرین دارد.

ساقه های آن دارای گره زیاد بوده و روی هر گره برگی می روید. چون این برگها از هم مانند ریش بز فاصله دارند به ریش بزی نیز معروف است. برگهای آن دارای بریدگی بوده و در عین حال دندانه دار است. گلهای گیاه مانند تمامی گیاهان خانواده چتریان به صورت چتر مرکب بوده که در انتهای شاخه گل دهنده ظاهر می شود. میوه شقاقل در ابعاد یک نخود، آبدار و سیاه رنگ است. این گیاه دارای طبیعت گرم و تر بوده و از آنجایی که در بین حیوانات خرس به خوردن این گیاه علاقه زیادی دارد به نام خرس گیاه نیز معروف است.

لپه‌ها باريک،کم‌عرض، به طول ۵/۲ سانتى‌متر و پهناى يک ميلى‌متر که به طرف قاعده و رأسباريک‌تر شده و بدون کرک است. اولين برگ‌هاى حقيقى سه لوبى که هر لوب خودبه چند قسمت ديگر تقسيم مى‌شود. اين برگ‌ها داراى دمبرگى بلند هستند.

گياهى است علفي، دوساله و به ارتفاع پنجاه تا هشتاد سانتى‌‌متر که توسط بذرو غده‌هاى زيرزمينى تکثير مى‌يابد. ساقهٔ آنها منشعب، شياردار و داراىکرک‌هاى کوتاه و شاخى شکل هستند. برگ‌ها متناوب و تقريباً مرکب هستند. برگ‌هاى مستقر در بخش‌هاى پائينى ساقه بزرگ و داراى دمبرگى بلند هستند. برگ‌هاى بالائى کوچکتر، داراى دمبرگى کوتاه و يا بدون دمبرگ هستند. درقاعدهٔ برگ‌ها و در محل اتصال آنها به ساقه، غلافى غشائى و سفيدرنگ مشاهدهمى‌شود.

گل‌آذين انتهائي، چتر و شامل دستجاتى که پنج تا ده سانتى‌متر عرض دارند. گل‌ها به رنگ سفيد، زرد و يا تقريباً صورتى کم‌رنگ و همراه با تعدادىبراکته يا براکتئول هستند که منقسم و شانه‌اى شکل است. دمگل‌هاى اين گل‌هانامساوى هستند. گل‌هاى مرکزى هر چتر معمولاً پوک و تيره‌رنگ هستند

ميوهٔ هويج وحشى فندقه شيزوکارپ، مستطيلى يا تخم مرغى شکل، کوچک، خاردار ومحتوى دو بذر است. اين بذرها ۹ ميلى‌متر طول دارند. در يک طرف مسطح و درقسمت ديگر داراى چهار شيار و زائده‌اى شاخى شکل است. هر گياه به‌طور متوسطقادر است حدود ۴۰۰۰ بذر توليد کند

 ترکیبات شیمیایی گیاه

در هر 100 گرم شقاقل خام موارد زیر وجود دارد:

آب 79 گرم، پروتئین 17 گرم، چربی 5/0 گرم، هیدراتهای کربن (قند و نشاسته) 15 گرم، کلسیم 50 میلی گرم، فسفر 77 میلی گرم، آهن 7/0 میلی گرم، سدیم 12 میلی گرم، پتاسیم 541 میلی گرم، ویتامین A 30 میلی گرم، تیامین 08/0 میلی گرم، ریبوفلاوین 09/0 میلی گرم، نیاسین 2/0 میلی گرم و ویتامین C 10 میلی گرم، در هر یکصد گرم شقاقل پخته کم آب نیز موارد زیر وجود دارند:

آب 82 گرم، پروتئین 5/0 گرم، چربی 5/0 گرم، هیدراتهای کربن (قند و نشاسته) 13 گرم، کلسیم 45 میلی گرم، فسفر 62 میلی گرم، آهن 6/0 میلی گرم، سدیم 8 میلی گرم، پتاسیم 379 میلی گرم، ویتامین A 30 میلی گرم، تیامین 07/0 میلی گرم، ریبوفلاوین 08/0 میلی گرم، نیاسین 1/0 میلی گرم و ویتامین C 10 میلی گرم.

 قسمتهای مورد استفاده گیاه

ریشه شقاقل مهمترین قسمت مورد استفاده است. اگرچه دیر هضم و سنگین است ولی چنانچه با شکر و عسل به صورت مربا در بیاید هضم آن آسان شده و به راحتی خورده می شود. از پیکر رویشی گیاه در اروپا و آمریکای شمالی به عنوان سبزی و همچنین علوفه به کار می رود. از میوه آن هم در داروسازی استفاده می شود.

 خواص درمانی

شقاقل مقوی کبد و کلیه ها می باشد. بلغم را دفع می کند. از ریشه های گره دار آن در صنعت غذاسازی و داروسازی استفاده می شود که اشتها را کم می کند و برای رژیم های لاغری توصیه می شود. سوپی که از شقاقل و پیاز و پیاز فرنگی تهیه شده باشد از بهترین داروهای ادرار آور است که برای رفع سنگهای کلیوی بسیار مؤثر است. هر گاه برگ شقاقل را به این سوپ اضافه کنیم برطرف کننده انواع روماتیسم است. شقاقل در بعضی افراد گرم مزاج تولید سردرد می نماید که اگر آن را با مقداری عسل بخورند در دفع این عارضه مؤثر است. میوه هویج وحشی دارای ترکیبی با اثر بازکننده مجرای شرائین قلب است. از این جهت در ردیف داروهای مفید در درمان آنژین صدری قرار داده شده است.

 محل رویش و پراکندگی طبیعی گیاه

 شقاقل در اماکن مرطوب می روید و بیشتر زیر درختان متراکم می باشد. در ایران در دماوند، شمال ایران و شیراز در کوه برفی به صورت خودرو می روید (در فاصله قزوین و تهران این گیاه زیاد دیده می شود).

کشت و پرورش گیاه

نیازهای اکولوژیکی

 شقاقل در نواحی مرطوب و سایه دار می روید و تحمل گرمای زیاد تابستان را ندارد. بهترین رشد را در PH اسیدی دارد. برای اینکه ریشة گیاه خواص مفید دارویی خود را حفظ نماید نباید با خشکی مواجه شود.

پرورش گلخانه ای

شقاقل یا هویج وحشی از جمله گیاهان قدیمی است که به پرورش گلخانه ای آن توجه زیادی شده است و گونه های زیادی از آن به صورت زراعی درآمده است از جمله هویج خوراکی و هویج دارویی نمونه هایی از آنها هستند.

شقاقل مانند اکثر گیاهان تیره چتریان دارای خواص دارویی است که در پیش ذکر کردیم و از قدیم مورد توجه اطباء بوده است. از آنجایی که داروهای مهمی از جمله Angor برای درمان آنژین صدری از میوه این گیاه گرفته می شود در سالهای اخیر در زمینه صادرات بسیار مورد توجه قرارگرفته است و آمریکای شمالی یکی از کشورهای مهمی است که از این استفاده می کند.

  منابع

1.      زرگری,ع.گیاهان دارویی.جلد 2.دانشگاه تهران.76

2.      آزادبخت,م.رده بندی گیاهان دارویی.تیمورزاده.78

3.      www.pooyaonline.net

4.      www.aftab.ir/lifestyle/view.php

5.      www.mibosearch.com/word.aspx

6.      wikipedia.contributors,parsnip,wikipediathe free encyclopedia

============================================