بررسي گونه هايAllium (سير و پياز)از  تيره Lilliaceae و بهره برداري  هاي داروئي از آن

محسن علاف آشتياني

دانشجوي مقطع كارشناسي  احياء و بهره برداري از بيابان ،دانشگاه كشاوزي كرج

نام استاد:دكتر حسن نظريان

استاد شناخت گياهان داروئي و مرتعي و بهره برداري از محصولات فرعي

چكيده:

شناخت گياهان داروئي و مرتعي و بهره برداري از محصولات فرعي نقش بسياري در احياي اراضي مناطق خشك و بياباني و بهره برداري صحيح از آن نقش مهمي در سلامتي انسان ايفا مي نمايد.يكي ازگونه هاي  مرتعيAllium ها از تيره Lilliaceae مي باشند كه  مهمترين مشخصه آنها قسمتي به نام بولب  مي باشد. كه در اين مقاله   به معرفي تعدادي از گونه هاي مذكور از قبيل( Allium Sativum L ، Allium Cepa L،Allium Akaka Gmel،Allium Porrum L) و 6  گونه از پياز هاي وحشي از خانوادهLilliaceae كه در ايران مي رويند از قبيل (A.Bodeanum،A.Gigantenum،A.Pardoxum،A.Roseum،A.Rotundum،A.Rubellum) با نام  فارسي سير و پيازو موارد استفاده و قسمت هاي مورد استفاده وهمچنين خواص درماني  آن ها پرداخته شده است.در صورتي كه  اين گونه ها به درستي در جامعه معرفي گردد  ضمن جلوگيري از مصرف بي رويه دارو هاي شيميائي  و عوارض ناشي از آن  مي تواند در سلامتي افراد  تاثير بسياري گذاشته و از فراورده هاي آن به عنوان  صادرات استفاده نمود.

واژه هاي كليدي:َAllium ،پياز هاي وحشي، محصولات فرعي ،خواص درماني

مقدمه:

توسعه روزافزون جمعيت جهاني ، نياز بشر به محصولات كشاورزي را افزايش مي دهد.بنابر اين توجه  بشر به بخش  كشاورزي لازم و ضروري است.توجه به منابع  طبيعي و گياهان مرتعي و بهره برداري از محصولات فرعي  آنها به عنوان استفاده هاي داروئي ، خوراكي ،علوفه اي و يا صادراتي و...  مي تواند كمك شاياني به  بخش كشاورزي و توسعه نمايد.لذا  استفاده هاي مختلف داروئي و صنعتي از گونه هاي مرتعي كه در مناطق خشك و بياباني محل رويش آنها مي باشد مي تواند توجه به اين مناطق را بيشتر نموده و از خارج شدن اين زمين ها از حيز انتفاع جلوگيري مي نمايد. يكي از گونه هاي  داروئي Allium ها از تيره Lilliaceae مي باشند كه ذيلا به آنها پرداخته مي شود:

مواد و روشها:

1-سير با نام علميAllium Sativum L  

گياهي  است علفي  و داراي ساقه اي به ارتفاع 20 تا 40 سانتي متر  و حتي بيشتر.داراي قسمتي است بنام بولب كه قسمت متورم و زير زميني  گياه را تشكيل مي دهد.مركب از 5 تا 10 قطعه متورم محصور در  غشاهاي نازك و ظريف به رنگ خاكستري  مايل  به سفيد  است.برگ هائي  باريك و گلهائي  به رنگ سفيد چرك، منقوش به  لكه هاي كوچك و قرمز رنگ است.از مشخصات برگ هاي آن اين  است كه اولا وضع آويخته از ناحيه غلاف  دارند و ثانيا پهنك برگ هاي آن طويل  و منتهي  به غلاف درازي است كه قسمت زيادي از ساقه را فرا مي گيرد و به علاوه ،غلاف برگ هاي آن يكديگر  را مي پوشانند. مجموعه گلهاي گياه نيز همراه با برجستگيهاي  كوچك، در راس  دمگل درازي ، به تعداد كم  با ظاهر  گل آذين چتر مانند ظاهر مي شود.براكته متورم و منتهي به راس  باريك و درازي نيز، مجموعه گلها را فرا مي گيرد كه نازك و غشائي است. حالات غير طبيعي  مختلفي در اين گياه وجود دارد  كه يكي از  آنها  بولب  مركب  از 3 برجستگي متورم است.

از اين گياه دو واريته  وجود دارد  كه يكي از آن ها  داراي گلهاي  سفيد و ديگري  با گلهائي  گلي رنگ و بولب  مركب از قطعات زياد  ولي با حجم كمتر  از واريته سفيد است. واريته سفيد از نظر پرورش ، بيشتر مورد توجه است.

قسمت مورد استفاده: برگ  و مخصوصا قطعات بولب آن است.

تركيبات شيميائي: در  پارانشيم قطعات  متورم سير، وجود  يك گلو كوزيد سولفوره كه بر اثر  هيدرو ليز  به اسانس  مخصوص  سير ولوولز  تبديل  مي شود و  در سير ويتامين C وجود دارد.اسانس سير  كه از تقطير  آن تحت  اثر بخار آب حاصل مي شود، مركب از سولفوره ها  و پلي سولفوره هاي ونيل، آليل و آليل پروپيل است.در سال 1933 دانشمندي بنام Hoppe ماده اي  به صورت بلور هاي سفيد رنگ از آن بدست آورد  كه فاقد گوگرد ولي داراي اختصاصات  الكوئيد ها بود.اسانس سير كه  به مقدار  60 گرم  از هر 100 كيلو گرم سير بدست مي آيد مايعي  به رنگ نارنجي تا قهوه اي  مايل به زرد  و به وزن مخصوصي برابر 1.045تا 1.05 است  و اگر تصفيه شود  به صورت بي رنگ و داراي  بوي  كم در مي آيد. اسانس سير در غالب  روغن هاي  ثابت  و روغن هاي معدني  حل  مي شود.در گليسيرين  و پروپيلين گليكول غير محلول است. اسانس سير را بايد در ظروف  در بسته به حالت  مملو،  و در صورت  امكان در ظروف شيشه اي  يا آلومينيومي ، در محل  خنك و دور از نور  نگهداري كرد.

از اسانس سير براي مطبوع كردن و تغيير  طعم اغذيه در صنايع غذائي  استفاده به عمل مي آيد.

خواص درماني: سير علاوه بر آنكه به حالت خام يا پخته ، مخلوط  در اغذيه مصرف مي شود، مصارف درماني عديده اي  مخصوصا در طب عوام دارد.

سير اثر ضد عفوني كننده، ضد باكتري، هضم كننده غذا، اشتها آور، صفرابر، خلط آور،نيرو دهنده،دفع كرم و كم كننده فشار خون دارد.احتمالا براي آن  اثر ضد سرطان و معالج بيماري  قند نيز قائلند.در استعمال خارج،اثر از بين برنده التهاب  و التيام دهنده زخم جراحات است. اثر ضد عفوني كننده و ضد باكتري  سير مربوط به الدئيد اليليك يا اكرولئين است كه به نسبت يك  ده ميليونيم ،اثر ضد باكتري دارد ولي تقريبا  فاقد سميت براي پستانداران مي باشد(Lewin) از اين نظر است كه در طب  عوام قطعات سير را له كرده  و آن را در اماكني  كه بيمار  مبتلا به  امراض واگير دار به سر مي برد پخش مي نمايند. در زمان هاي قديم براي جلوگيري از آلوده شدن اماكن به ميكروب بيماريهاي وبا، تيفوس ، حصبه و غيره استفاده مي كردند.از سير براي درمان  غانقراياي  ريوي نتايج خوب بدست آمد بلكه آنرا در  رفع بيماري هاي ريه  و درمان سل روده نيز موثر  مي دانند.سير در دستگاه هضم نيز يك اثر ضد عفوني كننده قاطع ظاهر مي كند. بر اساس بررسيهاي L.Kroeberنشان داد كه از سير نتايج بسيار خوبي در رفع اسهال هاي ساده ،ورم روده منشاء عصبي، قولنج ها، سوء هضم و عوارض آن از قبيل  احساس سنگيني و چنگ زدگي در معده و همچنين اتساء معده  بدست  مي آيد.در سوء هضم هاي يائسگي نيز اثر مفيد ظاهر مي نمايد.در مقابل اين همه اثرات  مفيد درماني هنوز هيچ گونه  دليل علمي قانع كننده اي  وجود ندارد  تا اثرات درماني مذكور را  بدان نسبت دهند. فقط  Kretschmer در اين مورد ، اثرات هضمي سير را به ترشحات صفرا مي داند كه ماده ذكر شده، موجبات آن را در بدن فراهم مي سازد.

سير در پائين آوردن فشار خون تاثير  مي نمايد زيرا مصرف آن موجب اتساع شرائين و مويرگ ها  مي شود. و به نظر مي رسد كه بر روي حركات و انقباضات قلب نيز اثر مفيد ظاهر نمايد.بسياري از سالخوردگان سير را به خاطر  پائين آوردن فشار خون و رفع تصلب شرائين  كه موجبات  طول عمر را  فراهم مي سازد مصرف مي كنند. اثر اين دارو  بهتر و مداوم تر  از غالب دارو هاي شيميائي است. يكي از  دلايل خاصيت پيشگيري  از سرطان  به وسيله سير ، نادر بودن  اين بيماري  در چين است كه در آنجا سير بيش از  ساير كشور ها مصرف مي شود.سير به علت مدر بودن ، در رفع آب  آوردن انساج و معالجه  استسقاء موثر است.براي سير اثر رفع مسمويت نيكوتين  قائل بودند زيرا  معتقدند كه با مصرف  آن ، تسكيني در ناراحتي هاي ناشي از اثر نيكوتين  در عروق و رفع اختلالات قلبي و هضمي  در معتادين ظاهر  مي شود.

سير به سهولت كرمك را دفع مي كند  و يا آنكه  عده اي  آن را  در دفع  اسكاريس  چندان موثر نمي دانند.در التيام زخم هاي چركين موثر است.

از روش هاي درماني سير در معالجه آرتريسم و رماتيسم فصلي آنست كه چند قطعه پوست كنده سير را  له كرده در محل دردناك  بر روي  پوست  بدن اثر  مي دهند و پس از چند ساعت آن را  برداشته   خميري از خاك رس تميز بر روي آن  قرار مي دهند و با پارچه اي  آنرا  مي بندند تا حالت تحريك و درد ناحيه مذكور بر طرف شود.

معايب مصرف سير: از معايب آن  بوي ناپسند آن است كه به سرعت از راه ريه دفع مي گردد. بوي بد  سير را مي توان  با چند قطره  اسانس آنژليك رفع نمود  و يا نيم ساعت  پس از مصرف آن  يك عدد سيب رنده شده  و يا يك قاشق  عسل  خورد  و يا آنكه  برگ  جعفري  جويد. در مواردي كه تحريكي در  دستگاه هضم وجود  داشته باشد بايد از مصرف سير خودداري نمود. زياده روي در مصرف سير به طوري كه  بررسي شده علاوه بر  آن كه باعث  مي گردد بوي بد آن تداوم داشته باشد موجبات  پيدايش سردرد ، تشنگي زياد، ضعف بينائي و حالات ناراحت كننده ديگر را فراهم نمايد. تنقيه آن در اطفال  نه تنها  موجب ايجاد تحريك  مخاط روده  مي شود بلكه بر اثر جذب مواد موثره  آن از راه  روده ناراحتي هاي ديگر نيز بوجود مي آورد. سير در غالب نواحي  پرورش مي يابد.

شكل1: گونه هاي آليومA.Sphoenoprasium1   A.Cepa 2   A. Sativum3

2-پياز با نام علمي Allium Cepa L:

گياهي به ارتفاع 6/0 تا يك متر و داراي پياز بزرگ،متورم و خوراكي،مركب از لايه هاي متكي بر يكديگر است.از مشخصات آن اين است كه برگ هاي استوانه اي ، نوك تيز، توخالي به رنگ سبز غبار آلود و واقع در 2 رديف در قاعده دارد.گلهاي آن كه در فاصله خرداد  تا پائئز ظاهر مي گردند به رنگ سفيد  يا سفيد مايل به سبز  و يا گلي  مايل به بنفش و مجتمع چتري بزرگ با منظره كروي مي باشند. حالات غير  طبيعي  مختلفي منجمله  وجود پيازهاي متعدد  و منطبق  و يا پيازچه هائي در مجاور  پياز  اصلي  و غيره  نيز در آن ديده  مي شود.گرچه در اغلب نواحي قابل پرورش است  ولي منشاء آن در ايران ، سيستان و بلوچستان  بوده و از آنجا به ساير نقاط  نفوذ پيدا نموده است.مصرف  پياز  از زمان ما قبل  تاريخ و پرورش آن با توسعه  زياد در مصر معمول بوده . پياز در نزد مصريان احترام  مذهبي خاصي  داشته و در آنجا  نمونه هائي با بولب  درشت و طعم ملايم وجود داشته  كه پرورش مداوم مي يافته و غذاي اهالي را تشكيل مي داده است.

تركيبات شيميائي:

پياز داراي اسانسي است كه بر اثر پختن از بين مي رود.اثر درماني آن نيز مربوط به تركيبات گوگرددار و ويتامين هاي آن است.پياز داراي نوعي انسولين گياهي بنام گلوكوكينين به مقدار 10 تا 11 درصد ،قند  غير قابل تبلور ،ساكارز يا مالتوزن اسيد سيتريك، فسفات كلسيم، صمغ،املاح سديم و پتاسيم،اينولين،كوئرستين،موم و برگ گياه داراي مقداري قند و آنزيم هاي مختلف مانند آميلاز، دكستريناز ، مالتاز و امولسين است.

خواص درماني:

پياز  غذاي سالمي است  كه تقريباً غالب اختصاصات سير  را به وضع مشابه دارد.محرك، مدر، ضد اسكوربوت(به علت داشتن ويتامين c فراوان) ضد كرم، معالج قند و در استعمال خارج  اثر ضد عفوني كننده(ميكروب كش) دارد.مصارف درماني آن بر اساس اين كه خام يا پخته باشد با يكديگر متفاوت است.پيازهاي شيرين و داراي طعم ملايم، در بعضي نواحي غذاي اهالي را تشكيل مي دهد.نوع تند آن بيشتر براي مصارف درماني اختصاص داده مي شود و يا به صورت پخته در اغذيه مصرف مي گردد.

پياز خام:

براي كساني كه معده فعال و سالم دارندغذاي بسيار مناسبي است.اگر چنانچه افرادي حساسيت داشته و يا سابقه خونروي  و يا ناراحتي  هاي پوستي  نظير سودا و غيره داشته باشند بهتر است از مصرف آن خودداري نمايند. اگر پياز به ملايمت پخته شود و به آن تدريجا  كره افزوده شود  در رفع يبوست  و نفخ مفيد مي باشد.پياز پخته مي تواند  حالات عصبي را كاهش دهد و تصلب شرائين  را درمان نمايد.پياز خام فعاليت معده اي را زياد  مي كند ولي در عين حال اسيديته  شيره معد ه اي را نيز بالا مي برد.در مواردي كه اسيديته شيره معدي كم باشد موثر است  در غير اين صورت ترشحات معده بالا آمده ايجاد ناراحتي  و سوزش  در لوله مري مي نمايد . در كساني كه مرتبا آروغ مي زنند و يا ناراحتي هاي  پوستي دارند از خوردن پياز بايستي خودداري نمايند.

پياز اثر مدر دارد  و چون خاصيت آن مربوط به عمل دياستاز ها مخصوصا  اكسيدازها مي باشد، از اين  جهت يا به حالت خام مصرف گردد يا خيلي سطحي پخته شود. يك دوره درماني پياز  مي تواند آب آوردن انساج ، خيز عمومي بدن ، استسقاء و حتي رماتيسم  را تا حدي معالجه كند مشروط به اينكه ناراحتي هاي كبدي و حالات التهابي وجود نداشته باشد. شيره پياز  را از داروهاي دفع كننده سنگ كليه مي توان ذكر نمود.مصرف پياز آلبومن ادرار را كاهش مي دهد.

شكل 2:Allium Cepa: پياز، ساقه توخالي و گل آذين(به اندازه طبيعي) قسمت هاي مختلف

تشمع و سرطان كبدي ، ورم  ماهيچه دل و ذات الجنب  را از وضع  وخيم  خارج مي سازد.

پياز پخته:

نرم كننده  و بر طرف كننده ناراحتي هاي  عادي سينه است. با پختن  ورقه هاي نازك  پياز در شير  مي توان  از آن ، جهت  رفع  دل درد ها  و به طور كلي  احساس  ناراحتي  در شكم  استفاده به عمل  آورد.جوشانده پياز در عسل ، جهت  رفع عارضه  عدم دفع  ادرار توصيه  گرديده است.

مصرف مداوم پياز پخته در عين حال كه ترشحات دستگاه هضم  را منظم  مي كند، اشتها را  زياد و ناراحتي هاي ناشي از نفخ  و دل درد را درمان مي نمايد. براي رفع نفخ ، تنطور  پياز به مقدار  10 الي 15 قطره  و 2 يا 3  بار در روز ، مفيد تر از ساير  صور داروئي  آن ذكر شده  است. در نزله هاي  برونش و حباب هاي ريوي، پياز اثر  درماني  در هر  2 حالت  حاد و مزمن  دارد به علاوه  آنژين  و سرفه  را  معالجه مي كند.

شربت پياز ، به طور  محسوس  اثر مفيد  در رفع  درد هاي  عصبي ظاهر  مي سازد. بررسي هاي جديد نشان داد پياز اثر كم كردن فشار خون دارد.در سال 1930 توسط دانشمندان اين موضوع روي سگ  آزمايش شد و به مقدار زيادي قند خون پائين آمد.

در استعمال خارج ، له شده  پياز  از قديم الايام  جهت رفع حبس البول(عدم  دفع ادرار) در زير شكم اثر داده مي شد.شيره  پياز  اثر بسيار  خوب  در تسكين  ناراحتي هاي ناشي از بريدگي ها دارد.ضماد پياز خام له شده اگر در ناحيه پيشاني قرار داده شود  سردرد و سردرد هاي يكطرفه(ميگرن) را كمي مرتفع  مي سازد.پياز نيمه پخته در محل سوختگي ها و بواسير اثر آرام كننده  ظاهر مي كند.و اگر به حالت گرم در اطراف گردن اثر داده شود درد گلو را تسكين مي دهد.

پياز  پخته شده  در درون خاكستر  گرم ، اگر بر روي آبسه قرار گيرد و يا  بر روي  دمل اثر  داده شود، موجب سر باز كردن  آنها  خواهد شد. مخلوط آن با چربي  پرندگان  باعث  درمان  سرمازدگي و خراشهاي  سطحي بدن  مي گردد.جوشانده پياز ، براي  پانسمان  زخمهاي  چركين  بسيار  خوب است.پنبه آغشته  به شيره  تازه پياز  اگر در مجراي گوش قرار گيرد ناراحتي ناشي از  احساس صداي  مبهم  در گوش  را بر طرف  مي كند. به علاوه اگر  در محل  گزش زنبور  عسل قرار گيرد درد را به طور محسوس  تسكين مي دهد.

3-والك با نام علمي Gmel Allium Akaka

والك گياهي پياز دار  و مخصوص  جنگلها و نواحي مرطوب  دشتها و مناطق كوهستاني است.پياز آن  از سه برجستگي  با ظاهر كاملا مشخص تشكيل مي گردد.والك بوي سير مي دهد و داراي دو برگ بيضوي  نوك تيز و منتهي  به دمبرگ دراز است. هر قدر  نواحي جنگلي  محل رويش  گياه،مرطوب تر  و تاريك تر باشد، فشردگي انتشار  گياه بيشتر است.دانه آن كوچك و داراي ظاهري كروي است.

تركيبات شيميائي:

 والك داراي  0007/0 درصد  اسانس ، مركب  از سولفور  و پلي  سولفور و نيل  و نوعي آلدئيد ناپايدار است.

خواص درماني:

پياز و برگ  والك  سابقا  مصرف زياد  بين الملل  مختلف داشته به طوري كه  هنوز هم  در تغذيه  و تهيه سالاد  از آنها  استفاده مي شود ولي  در هر حال شهرت درماني والك در طي زمان تدريجا كاهش يافته است. شولز در سال 1929 در اين مورد گفت  نه تنها اثر تصفيه  خون دارد بلكه در رفع دانه هاي  جلدي  مزمن نيز اثر معالج ظاهر مي كند.  بهر در سال 1935 والك را در رفع اختلالات هضمي  بسيار موثر دانست چون اسانس والك تركيباتي مثل اسانس سير دارد  به اين جهت  اختصاصات درماني مشابه سير را دارا مي باشد كه قبلا به آن پرداخته شده است.

محل رويش:

 والك در منطقه وسيعي از ايران  مخصوصا در نواحي كوهستاني  البرز ، دامنه هاي  مرطوب  البرز  به سمت تهران  بين 2000 تا 25000 متري ، دربند، نواحي پوشيده از برف مجاور  دز دره، شهرستانك، لشكرك،فشم ، آذر بايجان :اروميه،بعضي نواحي گيلان، بين همدان و كرمانشاه، اراك، شيرازو غيره مي رويد.

4-تره، كوار(در گيلان) با نام علمي Allium Porrum L

گياهي پرورش يافته و داراي  برگ هاي نواري  شكل ، نسبتا پهن و با غلاف  دراز است. تاكنون به حالت وحشي  ديده نشده است ولي امروزه  تصور مي كنند كه بعضي از  انواع ، مانندA.Ampeloprasum L،A.Vineale Lكه پياز  منقسم به چند قطعه و برگ هاي  باريك دارد، منشاء گرفته باشد.از مشخصات آن اين است كه قائده ساقه نسبتا ضخيم  آن، در داخل پياز  جاي دارد. گلهاي  آن گلي رنگ و مجتمع به صورت  چتر بزرگ كروي است.

قسمت مورد استفاده:

برگ و پياز  كوچك آن است كه به حالت خام يا پخته  مصرف مي شود.

شكل 3:گياه كامل گلدار (گل باز شده)Allium PorrumL

تركيبات شيميائي:

تره داراي  اسانسي مركب از  تركيبات سولفوره  است. برگ آن داراي آنزيم هاي  مختلف  مانند  مالتاز، دكستريناز، انورتاز و امولسين مي باشد.در ريشه گياه نوعي  ئيدرات  كربن وجود دارد  كه آربينوز و گالا كتوز از آن نتيجه مي شود.

خواص درماني:

مصرف آن براي مبتلايان به  سوء هضم، چاقي، درد مفاصل، نقرس، تصلب شرائين و يبوست دائمي  توصيه مي گردد.غذاي مناسبي براب مبتلايان به تحريك معده  و روده است.تره از سبزي هاي مدر و   بسيارمفيد است اثر خلط آور  و نرم كننده  به نحو قاطع است.سوپ آن حبس البول( عدم دفع ادرار) و آب آوردن انساج و  سنگ كليه را درمان مي كند.در موارد گرفتگي صدا،گريپ، سرفه، ورم گلو و ناي و به طور كلي تمام حالات التهابي  حاد و مزمن دستگاه تنفس، سياه سرفه اگر مصرف شود. اثرات درخشان به ظهور مي رساند.  در استعمال خارج اگر به محل گزيدگي  زنبور  مالش داده شود درد را تسكين مي بخشد.تنقيه جوشانده تره  بهترين  نرم كننده و در رفع امتلاء روده بزرگ بسيار نافع مي باشد. تره در نواحي مختلف ايران پرورش مي يابد و در تغذيه استفاده مي شود.از گونه هاي مفيد و غير موجود در ايرانA.Victoriale LA.Tenuifolius،A.Tuberosum مي باشد كه مختصر در ذيل توضيحاتي در مورد آن ها داده خواهد شد:

1-A.Victoriale L:در غالب نواحي  كوهستاني  نيمكره  شمالي  مي رويد. پياز آن مدر،ضد كرم و مقوي قلب است.

2- A.Tenuifolius: گياهي يكساله و داراي برگ هاي دراز به طول 30-15 و به عرض 2.5تا3 سانتي متر است.از ريشه اش ، ساقه هاي  متعدد و منتهي به گلهاي  سفيد و مجتمع به صورت خوشه  خارج مي شود.ميوه اش كوچك ، پوشينه، مدور، به قطر 4-5 ميليمتر و محتوي دانه هاي سياهرنگ است. در جزاير قناري ،هند و سرحدات  غربي ايران مي رويد؟

دانه اش مدر  و در استعمال خارج بر روي زخم و جراحات جهت  درمان آنها  اثر داده مي شود. اثر ضد التهاب دارد.

3- A.Tuberosum: غده متورم و استوانه اي ، مستور از ريشه هاي باريك و سفيد رنگ دارد، گلهاي آن مجموعا در انتهاي  ساقه گلدار  به صورت نيمكره اي ظاهر  مي شود. ميوه اش معطر است.در هيمالايا،چين، سيام، بنگال به حالت وحشي مي رويد و به علاوه پرورش مي يابد. دانه اش  از نظر درماني براي رفع سيلان مني به كار مي رود.

پياز هاي وحشي كه در ايران مي رويند:

6 گونه  از پياز هاي وحشي از خانواده Lilliaceae كه در ايران  مي رويند داراي خواص و كاربرد هاي طبي و غيره مي باشند كه عبارتند از:

(A.Bodeanum،A.Gigantenum،A.Pardoxum،A.Roseum،A.Rotundum،A.Rubellum M.B)

قسمت هاي مورد استفاده:پياز و برگ

1-پياز زيبا با نام علمي : A.Bodeanumگياهي پايا  با پيازي پوشيده از فلس هاي غشائي سفيد  است، ساقه آن كوتاه  بوده و داراي برگ هائي به تعداد 3-1 عدد و گل هائي به رنگ صورتي متمايل به سفيد، مجتمع در چتري پرگل كروي، بزرگ و متراكم مي باشد، موسم گلدهي آن ارديبهشت است.

پراكنش جغرافيائي:خراسان، نيشابور، دره آبشار اخملد، كپه داغ در نزديك قوچان،شاهرود

A.bodeanum

2- پياز غول آسا با نام علمي A.Gigantenum :گياهي پايابا پيازي بسيار بزرگ  و پوشيده از فلس خارجي خاكستري  قهوه اي و چرمي است. ساقه آن بسيار  بلند، استوانه اي، برهنه، ضخيم و تو خالي مي باشد .برگ هاي آن مسطح چرمي و گل ها ارغواني- بنفش يا صورتي و متمايل به سفيد رنگ ، مجتمع در چترهاي كروي بزرگ، پرگل  و متراكم هستند.

پراكنش جغرافيائي:شرق: خراسان، كپه داغ بين قوچان و لطف آباد

A.gigantenum

3- پياز زنگوله اي با نام علمي A.Pardoxum:  گياهي است چند ساله و با پياز تخم مرغي و كوچك است.برگ هاي آن منحصر به يكي، طويل تر از محور گل ،نيزه اي، باريك، در انتها تيز، گلها داراي جام سفيد، با تقسيمات عريض، پهن دراز،بيضوي و در انتها باريك هستند. گل آذين آن چتري بوده و ميوه آن كپسول مي باشد.موسم گلدهي ارديبهشت است.

پراكنش جغرافيائي: البرز: گردنه هاي كندوان، سياه بيشه، شمال شرقي: گرگان و بندر گز

َA.Pardoxum

4-پياز تابستانه با نام علمي A.Roseum: گياهي چند ساله ، با ارتفاع 150-50سانتي متر، با پياز تخم مرغي است. ساقه آن ايستاده و قسمت پائيني آن برگدار و تقريبا ضخيم است.برگ هاي آن ظاهرا پر كرك، تخت و تا شده ، نوك دار با حاشيه  دندانك دار، فاقد ترك،گلها صورتي  يا صورتي متمايل   به سفيد رنگ، مجتمع  در گل آذين چتري تقريبا دسته اي ، پر گل، دمگل ها نازك و نخي و غير هم قد هستند.موسم گلدهي آن ارديبهشت ماه است.

پراكنش جغرافيائي: غرب: كوه پاريز در لرستان، كرمانشاه،نو آكوه در كرند، اراك،شاهزند، اشترانكوه، حوالي  و اطراف خمين، بخش مركزي  دامور در بختياري، كل خواهر،جنوب: دشت ارژن در فارس.

A.roseum

5- پياز سرگرد با نام علميA.Rotundum:گياهي چند ساله با پياز ساده  و يا غالبا شامل پيازك هاي قهوه اي مايل به بنفش و جدا از هم ، پوشيده در فلس غشائي مشترك، داراي بوي تند سيري و زننده است. ساقه آن نسبتا باريك و استوانه اي مي باشد.برگ هاي آن به تعداد 3 الي 5 تا شده در طول گرده دار، خطي باريك ، نوك تيز گلها ارغواني تيره رنگ، مجتمع در چتر متوسط، متراكم و پر گل، كروي، داراي اسپات منفرد، مختصرا نوك دار و خيلي كوتاه تر از چتر هستند.ميله پرچم در پائين  تركدار، به طور متناوب  عريض و در انتها  داراي دو زائده باريك  و بساك قرمز تيره رنگ مي باشد. موسم گلدهي در ارديبهشت و خرداد ماه است.

پراكنش جغرافيائي: آذر بايجان: بين سراب و خوي،كوههاي سبلان،ميشوداغ نزديك يام،غرب: ايلام

A.rotundum

6- پياز صورتي با نام علمي A.Rubellum M.B: گياهي چند ساله با پيازي كوچك و تخم مرغي  يا پهن دراز، فلس هاي خارجي آن خط دار ، شكافته، سفيد مايل به قهوه اي ، چرمي،در انتها رشته اي فيبري و داراي ساقه اي باريك مي باشد كه در بخش پائيني برگدار است. برگ هاي آن خطي باريك، نازك و نخي، نيمه استوانه اي ، در حاشيه به طور نامحسوس  دندانه دار  و گل ها صورتي  متمايل به بنفش رنگ ، مجتمع  در چتر هاي پر گل كروي هستند.

پراكنش جغرافيائي:شمال شرقي:گرگان،گنبد كاووس، بين شاهپسند و شاهرود، شاهكوه،البرز، بين گچسر و چالوس،كوههاي  نزديك آمل، محمود آباد، رودبار،آذربايجان: دشت مغان، شرق: مشهد، تربت حيدريه، رباط سفيد، كپه داغ،قوچان  و تهران

A.rubellum

موارد استفاده:

اين گونه پياز هاي وحشي ، كلسترول خون را كاهش  مي دهد، هضم كننده غذا، تنظيم كننده دستگاه گوارش بوده و اضافه كردن آن به غذا باعث سلامتي  انسان مي شود. ضمنا دافع حشرات  بوده (به لباس مي زنند) و پياز  و برگ  آن  به صورت خام و يا پخته خوراكي مي باشند.

فصل كاشت پياز ، سيرAllium ها: فصل پائيز  زمان كاشت  پياز  آليوم  است. فاصله كاشت 30-15 سانتي متر و عمق كاشت 20-15 سانتي متر مناسب  است.هر 3 يا 4 سال در پائيز يا اوائل بهار پياز ها را از خاك در آورده تقسيم و مجددا بكاريد.

نتيجه گيري:

با توجه به خواص داروئي گونه هاي پيش گفته  نتيجه گرفته مي شودكه چنانچه از نظرات و تجارب  كارشناسان  ترويج گياهان داروئي و اساتيد دانشگاهها استفاده شود زمينه توليد گياهان مذكور و بهره برداري از خواص آنها فراهم خواهد آمد و  اين موضوع زمينه جلوگيري از استفاده بي رويه دارو هاي شيميائي فراهم خواهد شد.

پيشنهادات:

1-  وزارت جهاد كشاورزي با هماهنگي موسسات ذيصلاح(مركز تحقيقات كشاورزي،....) اراضي مستعد  كشت گونه هاي مختلف  داروئي را شناسائي و در اختيار فارغ التحصيلان اين رشته براي بهره برداري قرار دهد.

2-    ايجاد بازارهاي عرضه  محصولات گياهان داروئي

3-    تاسيس كارخانه هاي  فر آوري  و بهره برداري از محصولات فرعي

4-    خواص اين نوع گونه ها و روش استفاده ، از طرق مختلف براي استفاده مردم، ترويج و شناسانده شود.

5-     از بهره برداران مربوطه  حمايت هاي مربوطه( اعطاي تسهيلات، كمك به صادرات و ...)  از طريق بانك ها به عمل آيد.

تشكر و قدرداني:

1-    دانشگاه كشاورزي كرج به خاطر همكاري در دستيابي به مطالب

2-    سازمان امور اراضي كشور  به جهت دراختيار قرار دادن وسائل مورد نياز

3-    استاد ارجمند جناب آقاي دكتر حسن نظريان به لحاظ راهنمائي هاي لازم

4-    كارشناسان محترم سازمان امور اراضي وزارت جهاد كشاورزي

منابع و ماخذ:

1-عماد،مهدي ،شناسائي گياهان داروئي  و جنگلي،  انتشارات موسسه توسعه روستائي، 1379 ،صفحات 38 الي 40

2- زرگري ، علي، گياهان داروئي جلد چهارم،انتشارات و چاپ دانشگاه تهران،1376،صفحات 618 ال

خواص والک یا سیر کوهی

والک کوهی نوعی سبزی وحشی وخودرو است که در رشته کوه البرز و فقط در فصل بهار می ‌روید. سرشار ازکلسیم و انواع ویتامین های نافع بدن است.

والک یکی از گونه‌ های سیرو به اصطلاح نوعی سیرکوهی است. نام علمی آن Allium ursinum L و نامانگلیسی آن Board-leaved Garlic، wild Garlic و از خانواده Liliaceae میباشد.

با نام‌ های پیاز خرسی، سیر جنگلی، سیر خرس نیز از آن یاد می‌شود. والک بسیار ملایم ‌تر و شیرین ‌تر از سیر معمولی است و بیشتر مصرفدارویی دارد. بوی آن شبیه پیاز است.

قسمت مورد استفاده ی والک، گیاه جوان و به ندرت از گیاه خشک شده یا عصاره آن است.

ترکیبات شیمیایی والک :

والک حاوی ترکیباتی مانند اسانس فرار کهحاوی ترکیبات گوگردی است، می باشد. والک را در فصل بهار می‌ چینند و برایفصول دیگر به دو روش فریز کردن و یا خشک کردن نگهداری می‌ کنند. در صورتیکه بخواهید سبزی والک را خشک کنید، حتماً باید به روش خشک کردن در سایه عملکنید.

 

خواص و اثرات دارویی والک :

1-والک در موارد تصلب شرایین، اسهال، اتساع روده ای، آنفلوانزا، برونشیت، بیماری اسهال خونی از نوع آمیبی و سیاه سرفه به کار می رود.
 2-خوردن آن تنفس را آسان و تنگی نفس را درمان مى کند.
3-مداومت در خوردن والک سبب ریزش موى سفید و در آمدن موى سیاه به جاى
آن می شود. این خاصیت به علت داشتن فلز منگنز است که در آن زیاد بوده
و عامل سیاهى موى بدن انسان مى باشد
4- والک با انبساط ملایم عروق خونی سبب کاهش فشار خون می شود.
 5-سرشار از ویتامین C بوده و داراى لعاب و صمغ زیاد مى باشد.
6-والک برای تصفیه خون بسیار مفید است و در ناراحتی‌ های هاضمه کمک می ‌کند و خواص پیاز آن تا حدود زیادی شبیه سیر است.
7- مصرف گیاه والک باعث کاهش قند و پیشگیری از افزایش فشار خون در مبتلایان به دیابت می ‌شود.
8-والک یا سیر کوهی برای کسانی که تنگی عروق دارند و همچنین برای سرگیجه بسیار مفید است.
 9-این گیاه ضد عفونى کننده ی قوى است؛ به هضم غذا کمک مى کند و ضد کرم معده و کرم کدو است.
10- اثر خوبى بر روى اعصاب دارد و از آن براى درمان نسیان، تقویت اعصاب و اشخاص ‍فلج استفاده می کنند.
11-تسکین دهنده ی درد روماتیسم ، سیاتیک و نقرس مى باشد.
12-ادرار را باز مى کند و رنگ چهره را نیکو مى سازد.
13-پادزهر سموم حیوانى و غذایى هست.
14-مداومتدر خوردن والک سبب ریزش موى سفید و در آمدن موى سیاه به جاى آن می شود. این خاصیت به علت داشتن فلز منگنز است که در آن زیاد بوده و عامل سیاهى موىبدن انسان مى باشد. از این نظر شباهت زیادى به سیر دارد.
15-به علت داشتن املاح زیاد، خون را قلیایى کرده و اسیدی بودن آن را از بین مى برد.
16-میوهی والک بسیار خنک و ضد رطوبت بدن است و راه ورود میکروب ها را به عروق مىبندد و از خونریزى و فساد خون جلوگیرى کرده و رقت خون را درمان مى کند.

17-ملین و اشتهاآور بوده و ادرار را زیاد مى کند.
18سیر کوهی برای کسانی که تنگی عروق دارند و همچنین برای سرگیجه
بسیار مفید است
19-مسکن صفرا و پاک کننده صفرا از امعاء است.
20-بهتریندرمان روماتیسم و تصلب شرائین است، براى کسانى که از درد معده رنج مىبرند، میوه ى خوبى است و از تحریکات جلدى جلوگیرى مى نماید.
21-شربتوالک براى مبتلایان به تب و آبله مرغان و سرخک بسیار مفید است. غرغره یجوشانده ی آن براى درمان دردگلو و آنژین سود فراوان دارد.
22-سکنجبین میوه آن خنک کننده بوده و براى رفع یرقان و التهاب صفرا و کبد سودبخش است.
23-اگر بر روی پوست مالیده شود باعث قرمزی پوست می شود.
24-به صورت موضعی برگ های له شده ی آن را می توان برای از بین بردن آبسه و کورک به کار برد.
25-مالیدن عصاره میوه ى والک جهت زخم هاى آبدار و چرکى نافع بوده، آن ها را خشک مى کند و گل آن نیز همین خاصیت را دارد.
26-ضمادبرگ والک جهت زخم هاى سرد و برآمدگى چشم از حدقه مفید است. عصاره ی برگ وساقه ی آن که تازه چیده و کوبیده شده را با کمى صمغ مخلوط نمایید، جهتامراض ‍چشم مخصوصا جوش پلک و ریزش اشک، ناخنه و ورم پلک چشم مفید مى باشد.
7-جویدن برگ والک جهت ورم لثه و رفع بى حسى آن مفید مى باشد. جوش هاى دهان را از بین مى برد و بوى بد دهان را برطرف مى نماید.
28-نوشیدنآب برگ و ساقه ی آن که تازه باشد با کمى صمغ عربى جهت تقویت معده وخونریزى معده و بند آمدن اسهال و معالجه بواسیر نافع است.
29-گل والک نیز اسهال را بند مى آورد و ضماد برگ آن بر روى دکمه بواسیر خونى نافع است.

30-نوشیدن جوشانده ى ریشه ی والک علاوه بر بند آمدن اسهال، سنگ کلیه و مثانه را خرد مى کند.

ازبرگ این گیاه تا می توانید استفاده کنید و چنان چه در اختیار ندارید ازسیر معمولی چه از برگ و چه از پیاز آن میل نمایید. اثر گیاه تازه بهتر ازپخته ی آن است. برگ آن را همراه با جعفری و پیازچه به صورت سبزی خوردن یاسالاد، سوپ، آش کوکوی بدون تخم مرغ می توانید تناول نمایید.